بانوی نوازنده ی تار

 

پیشنهادهایی برای ورزش تار ایرانی

همراه با نمونه هایی از هنرهای نوازندگی

 

دیباچه

در این نوشتار تلاش خواهم کرد که از بخشی از دیده ها و شنیده های خودم در پیوند با ورزش تار که در جاهایی برای سازهای دیگر نیز می تواند سودمند باشد سخن بمیان بیآورم با این آرزومندی که به کار آیند. پیش از آغاز ورزش ساز آگاه و هوشیار باشید که از آمادگی بایسته ی تنی و روانی برای پرداختن به ورزش ساز برخوردار هستید و هم اینکه با خود آگاهی بسیار بالایی به ورزش ساز بپردازید. این سخن چنین میرساند که در هنگام ورزش تار از هر آنچه که بر شما می گذرد آگاه باشید. اگر دریافتی از خستگی دارید یا که فشار بی جایی به خود می آورید، اگر انگشتان شما در هنگام نواختن و یا ورزش ساز ریخت نابهنجاری به خود میگیرند و یا دچار گرفتگی میشوند و هر آن دریافتی که از کاستی در تن و روان می بینید باید که برای برون رفت از آنها چاره ای بیاندیشید وگرنه یا ورزش تار شما بازده خوبی نخواهد داشت و یا که روزی روزگاری دچار نارسایی آزاردهنده ای در هنگام نوازندگی خواهید شد و در پی آن دچار دشواری در زندگی موسیقایی.

فراموش نباید کرد که اینگونه ورزش بخشی از راه رسیدن به جایگاهی بالا از نوازندگی است. گوش فرادادن به کارهای رامشگران برجسته ی کهن، کار کردن روی ردیف موسیقی دستگاهی، کارکردن روی هنر دونوازی با ساز کوبه ای، ورزش هنر همراهی آواز و دیگر بخشهای دیگری از پویایی هایی هستند که نوازنده برای نوازنده ی هنرمند شدن نیاز به پرداختن به آنها دارد.

تلاش خواهم کرد نمونه های نواخته شده را نیز که گاه با نوانگاری همراه است در میان نوشته ها بگنجانم تا که دریافت روشن تری از زمینه ای که از آن سخن می گوییم به دست آوریم. یادآوری دیگر اینکه این نوشتار برای کسانی است که آشنایی با نوازندگی تار دارند همان است که از پرداختن به زمینه ها و نکته های ساده و آغازین چشم پوشی شده است مگر در جاهایی که نیاز باشد. برای نمونه اینکه تریل یا نوسان میان دو نوای کنار هم چیست خواننده ی گرامی خود می تواند به آسانی از سرچشمه های بسیاری پیرامون آن دانسته های خوبی پیدا کند.

چند پیشنهاد فراگیر

هر آن ورزشی به مانند یوگا که برای آرامش درون، بالابردن توانایی، نرمش و سازگاری ماهیچه های تن و بویژه گونه ی نشستن بهتر سودمند باشد پیشنهاد میشود.

گونه ی نشستن درست به ما کمک می کند که روی تار خم نشویم و اینکه بر ساز خود در هنگام نواختن چیره شویم به گونه ای که تا جایی که می شود ساز در ما هیچگونه دریافتی از دست و پا گیری و درد سر سازی را نیافریند و زنده نکند. در اینجا دو گونه نشستن خوب و درست را با دو نگاره ی زیبا می نمایانم و پیشنهاد می کنم. این دو گونه ی نشستن و ساز را در آغوش گرفتن، ساز را تا جایی که بایسته است بالا می آورد و در جایگاه خوبی می نشاند بگونه ای که در هنگام نواختن به کمترین نیرو برای نگاهداری ساز در جای بایسته و شایسته اش نیاز باشد.

گونه نشستن خوب با تار روی زمین

یکی از زیباترین گونه ی نشستن هنگام تار نواختن روی زمین را در نگاره ی بالا می بینید. این نگاره را سالهای پیش در یک مهمانی سرکار خازنی گرامی که از آمریکا برای دیدار خانواده به ایران آمده بود هنگامی که دلتنگی مادرم برای محمد رضا لطفی را دید به خانواده پیشکش کرد. خوب است اینجا یادآوری کنم که سخت پیشنهاد می شود که نوازندگان و خوانندگان شاخه ای که در آن چیره دستی بایسته را ندارند را به زبردستان آن شاخه ی هنری واگذارند چرا که این کار گونه ای سپاسگزاری از تلاشهای هنرمندان دیگری است که در یک شاخه ی هنری سالهای سال تلاش کرده اند و به جایگاه و توانایی بالایی رسیده اند و اینکه روی دادن پی در پی چنین رفتارها و کردارهایی خواسته و یا نا خواسته سرانجامی جز گمراه کردن و پایین آوردن چشایی هنری مردمان هنردوست ندارد. اینکه نوازنده ای برجسته با آوای ناخوش خوانندگی کند و مانند آن هیچ دستاوردی در بالندگی هنر و فرهنگ نخواهد داشت.

گونه نشستن خوب با تار روی صندلی

گونه ی دوم زمانی که روی صندلی نشسته ایم و همچنانکه می بینید در اینجا نیز ساز تار به اندازه ی بایسته بالا آمده و در جایگاه خوبی نشسته است به گونه ای که نوازنده بایسته نیست که روی ساز خم شود و ساز به خوبی در مهار و فرمان نوازنده است.

در ورزش تار هر کدام از هنرهای نوازندگی را با تندی کم و باریک بینی بالا می نوازیم اینگونه است که اندیشه ی ما زمان بسنده ای برای دریافت و پردازش چنین هنر نوازندگی را دارد و با گذر زمان این هنر را می توانیم تند تر بنوازیم آنهم گام به گام تا جایی که نیاز داریم و نه بیشتر.

همچنین سختی زخمه زدن نیز باید خود آگاهانه باشد. در آغاز با زخمه های نرم و سپس با بیشتر کردن سختی زخمه ها به آن اندازه ای از سختی و جان داری که نیاز است زخمه می زنیم. این که زخمه های گوناگون سختی های گوناگون دارند نکته ای روشن است پس باید با بالا بردن باریک بینی موسیقایی و تیز شنوی اندازه ی سختی زخمه ها را دریافت که از تباه کردن نیرو دوری کنم و اینکه به گفتار شیواتر و زیباتر موسیقایی و هنری دست یابیم.

در هنگام نواختن پیوسته ماهیچه های گوناگون تن ما که در نوازندگی کارا هستند گرفته و رها میشوند پس بایسته است که پیوسته با خودآگاهی بنوازیم و از ماهیچه های بایسته در زمان بایسته بهره بریم و هر جا که نیاز به بهره بردن از ماهیچه ای نیست ماهیچه را رها کنیم تا بیارامد. اینگونه است که از خستگی زودرس و بیهوده پرهیز می شود.

هر گونه رنگارنگی در ورزش تار و دور شدن از یکنواختی، ورزش تار را خوشایند تر خواهد کرد.

در ورزش تار می توان با گنجاندن هنرهای نوازندگی در چهارچوبهای آهنگین ورزش تار را خوشایند تر و گواراتر نمود. برای روشن تر نمودن خواستم اینجا تنها یک ریخت و گونه از یک چهارچوب آهنگین را می آورم. بر نوازنده است که خود باید آفریدن گونه ها و ریختهای دیگر از این ساختار آهنگین به ورزش سازش رنگارنگی ببخشد.

نمونه ای از ساختار آهنگین برای زخمه ی تک
چرخه ی چهارتایی

زخمه ها:
راست . راست . راست . چپ
دیرَند:
یک کوبه . یک کوبه . یک کوبه .یک کوبه
نواها روی تارهای دست باز زیرین:
بم . سپید . سپید . سپید

 

ردیف موسیقی دستگاهی چه سازی و چه آوازی و نواخته های رامشگران برجسته ی موسیقی دستگاهی سرچشمه ی بزرگی برای یافتن و گسترش هنرهای نوازندگی هستند بویژه که همراه است با کاربردی زیبا در نواخته و یا خوانده ی یک خنیاگر. روشن است که شایسته و زیبا نواختن هنرهای نوازندگی خواست پایانی ما نیست بسا که ابزاری است در دست ما برای پیاده کردن هنر موسیقی آفریده شده روی ساز.

یک پیشنهاد دیگر نیز این میتواند باشد که یک بازه ی زمانی کوتاه برای نمونه سد و هشتاد آنْ یا دَم را برگزینیم و یک هنر نوازندگی را در این بازه ی زمانی که می تواند همراه با یک ساختار آهنگین باشد بنوازیم تنها باید یادآوری کنم در هنگام نواختن می توان تندی آن هنرنوازندگی را کمتر و یا بازه های زمانی سازنده ی آن را دراز تر کرد که دریافتی از ناخوشایندی هنگام ورزش نداشته باشیم هم میتوان سختی و استواری زخمه و پنجه را نیز آگاهانه کم و زیاد کرد. گونه ای به چالش گرفتن خود ولی با آگاهی و هوشیاری. و هرجا بایسته بود کوتاه درنگی می کنیم و یا چیزی دیگر می نوازیم و دوباره به هنر نوازندگی نخستین باز میگردیم زیرا خواست ما بیشتر در کانون و هسته ی ورزش کنونی جای دادن آن هنر نوازندگی است که برای این بازه ی زمانی برگزیده ایم.

 

پیشنهادهایی برای ورزش هنرهای نوازندگی

 

زخمه ی تک

برای ورزش زخمه ی تک پیشنهاد میشود با کندی کم و ریزبینی روی خوشْ نوایی و چگونگیِ نوایی که می آفرینیم پافشاری کنیم. چه گونه ای که زخمه می نوازیم و چه گونه ای که انگشت گذاری را انجام میدهیم. روشن است که در پایین دسته برای آفریدن نوای خوش و روشن سختی زخمه و انگشت گذاری دیگرگونه خواهد بود و نمونه ی دیگر هم گونه ی زخمه زدن روی سیم زرد زمانی که می خواهیم نواهایی بنوازیم که بی زخمه زدن به تارهای واخوان و بم آفریده می شوند. نوازنده ی خوب با گذر زمان و پژوهش نواخته های نوازندگان برجسته ی گوناگون و به دست اوردن کارآزمایی، باریک بینی بایسته در شنوایی و دریافت چشایی موسیقایی بالا خواهد توانست که چگونه از زخمه و پنجه ی خود برای پیاده کردن آن چیزی که در اندیشه ی خود دارد بهره برد.

یادآوری می نمایم که نوشتار بالا ریشه در دیده ها و شنیده های زندگی موسیقایی من دارد. اگر که برای شما خواندن این نوشتار سودمند بوده سپاسگزار خواهم شد که با تماشای پویا نگاره های کوتاه زیرین و یا فشردن دکمه ی خوشم می آید و هم رسانی کارهای من مرا خرسند نمایید.

 

نوای تار و ایران

پویا نگاره های کوتاهی از دیدنی های ایران همراه با نوای تار
نوازندگی تار از پرهام ناصح پور در آواز ابوعطا
تماشا کنید!

ایران