Parham Nassehpoor

میرزا حسینقلی . نوازنده ی برجسته ی تار

علی اکبر خان شهنازی . نوازنده ی برجسته ی تار و فرزند میرزا حسینقلی

چندین سال پیش همه ی گنجینه و یا ردیف جناب میرزا را که سرکار رضا وهدانی نوا نگاری کرده بودند، به پاس تلاش و کوشش ایشان برای نگارش چنین گنجینه ی بی همتایی، نگاره برداری و در تارنمای موسیقایی ام بارگذاری کردم. بویژه اینکه تا امروز این کار ارزمند دیگر از نو چاپ نشده است و به گونه ای از سوی شاگردان دیگر علی اکبر خان شهنازی آنگونه که باید و شاید به آن پرداخته نشده و شاید بتوان گفت که درباره ی آن نا مهربانی نیز روا داشته شده. شوربختانه این تلاش نا بجا میان شماری از شاگردان علی اکبر خان برای پیشی گرفتن از یکدیگر و خود را شاگرد برتر ایشان دانستن بازدارندگی ای برای همکاری میان آنان فراهم آورده است. آن زمان نوا نگاری ایشان به گونه ای پاکیزه تر نگاشته و چاپ شده بود همان است که میان آن نوا نگاری و نوانگاری نوازنده ی برجسته ی تار فرهاد ارژنگی، نوانگاری نخستین را برگزیدم. اکنون که نوانگاری موسیقی دان برجسته فرهاد ارژنگی را بررسی کرده ام. آنچنان نکته های درخور و چشمگیر در آن دیدم که خواست و آرزوی من برای نگاره برداری آن بر کاستی های رویه ایِ رونوشت آن که در جاهایی شاید آنگونه که باید و شاید پاکیزه نیست چیره شد و درون مایه ی بسیار ارزمند این گنجینه ی موسیقایی مرا پذیرای نگاره برداری و ویرایش آن کرد. یک اینکه این نوانگاری با ریز بینی بسیار و موشکافانه انجام شده است و دو اینکه او در زمانی این ردیف یا گنجینه را نوانگاری کرده است که علی اکبر خان ردیف پدرش را هنوز برای گرفته شدن و نگهداری در بایگانی رادیوی آن زمان ننواخته بود و تنها سرچشمه ی نوانگاری فرهاد ارژنگی آن چیزی بود که در آموزش از آموزگارش می آموخت و کمی کهنتر از ردیف نواخته شده است. اینگونه است که دگرگونی هایی میان آن دو دیده میشود نه تنها در ریزه کاری های نوازندگی ولی که در درون مایه ی شماری از گوشه ها. همان است که من این خوانش را خوانش کهن و خوانش سرکار رضا وهدانی را خوانش نو از این گنجینه ی سازی موسیقی دستگاهی ایران نامیده ام هر چند شاید دیدگاه من آنچنان درست نباشد ولی تا آنجاییکه این دو نوانگاری را بررسی کرده ام چنین دریافتی دارم. نکته ی درخور دیگر اینکه با در کنار هم نهادش و سنجش نوانگاری او با نوانگاری سرکار رضا وهدانی دگرگونی هایی که علی اکبر خان در گذر زمان در نواختن گنجینه ی پدرش روی تار پدید آورده را نیز می توان دریافت. پیش از آوردن نوانگاری، کوتاه سخنی نیز از سرگذشت هنرمند برجسته و شاید یگانه شاگرد بسیار شگفت انگیز در سبک نوازندگی علی اکبر خان شهنازی به میان خواهیم آورد. او براستی پاره ی تن علی اکبر خان شهنازی بود و مروارید گرانبهای هنر موسیقی دستگاهی و ساز تار که بسیار زود هنر و فرهنگ ایران از بود و هستی او بی بهره ماند.

فرهاد ارژنگی (1317 - 1340 خورشیدی) نوازنده ی برجسته ی تار ریشه در خانواده ای دارد که برای نسلها نگارگر و پیکرتراش بوده اند. او یادگیری تار را از هفت سالگی نزد علی اکبر خان شهنازی آغاز کرد. با آنکه هنوز بسیار جوان بود گنجینه ی جناب میرزا و ردیف عالی علی اکبر خان شهنازی را مو به مو و با باریک بینی و ژرف نگری شگفت انگیزی نوانگاری کرد. فرهاد ارژنگی نوازنده ای است که در هنگام جوانی به گونه ای از پختگی ستودنی در نوازندگی رسیده و ساز او، هم گیرا و شیرین و هم پر از هنرهای نوازندگی دشوار و شگفت انگیز بود.

گوش فرا دهید!
تکنوازی تار در دستگاه چهارگاه

تماشا کنید و گوش فرا دهید!
چهار پاره ی کوتاه دیداری . شنیداری کمیاب از تار نوازی فرهاد ارژنگی که از یک برنامه ی موسیقایی بریده ام
تکنوازی تار در آواز ابو عطا

در اینجا تلاش خواهم کرد تا جایی که می شود بی اینکه دستکاری در کار ارزشمند نوانگار روی دهد انگاره ای زیبا و پاکیزه را فراهم نمایم. و هم که پاره های سازنده ی هر گوشه را جداگانه و به گونه ای ساختارمند بنمایانم تا که خواننده ی گرامی انگاره ای از ساختار هر گوشه را در پیش رو داشته باشد. از نام گذاری گوشه ها پرهیز کرده ام زیرا که در پاره ای از گوشه ها گنگی و ناروشنی در نام هایشان دیده می شود. پس ها که در این زمینه با پژوهیدن ردیفهای گوناگون به دیدگاه اگر نگویم سد در سد درست ولی شاید درست ترین رسیدم سیاهه ای از نام های گوشه ها را نیز به این رویه خواهم افزود. آرزو میکنم که برای دوستدارانِ دانستن ریشه های موسیقی دستگاهی ایران تلاش من سودمند باشد. پرهام ناصح پور

از آنجایی که آماده کردن چنین کاری زمانی بس دراز خواهد برد و من سرگرم کارهای دیگر نیز هستم از آن دسته واکاوی و بررسی موسیقی دستگاهی بر پایه ی گنجینه ی جناب میرزا به دوستداران گنجینه ی جناب میرزا پیشنهاد می شود تا آماده شدن این خوانش از ردیف، به خوانش سرکار رضا وهدانی که آن نیز بسیار موشکافانه و زیبا نگاشته شده است رفته و از آن بهره برند. پیوند رویه ای که در آن خوانش ایشان را نگاره برداری و ویرایش کرده ام در پایین همین رویه دیده می شود.

یکی از پاره های سازنده ی کمتر دیده شدن و گذر کردن از روی این گنجینه و نه آنگونه که بایسته و شایسته است پرداخته نشدن به گنجینه ی جناب میرزا را می توان نداشتن توانایی در نمایاندن گفتاری پیرامون این گنجینه از سوی علی اکبر خان شهنازی دانست. هر آن اندازه که علی اکبر خان در گفتار موسیقایی بی مانند بودند در سخنوری و نمایش گفتاری نه چندان توانا ولی برای نمونه سرکار نور علی برومند در سخنوری و دانستن زبان بیگانه زبردست و شاید هم سازمان دهی و بهره بردن از پیوندش با دستگاه چیره ولی در گفتار موسیقایی و نمایش موسیقی بر روی ساز نه چندان زبردست. سالهای سال درون مایه ی گنجینه ی جناب میرزا آنگونه که شایسته است دیده نشد و هم اکنون نیز همچنان این داستان خواسته و یا نا خواسته دنبال می شود. برای دهه ها گنجینه ی پایه ای موسیقی دستگاهی گنجینه ی میرزا عبداله دانسته شد هر چند که بازگفتهایی که از این گنجینه در دسترس بود با یکدیگر دیگرگونه بودند. کسانی چون مهدی قلی خان هدایت به ردیفی که مهدی خان صلحی پرداخت و آن را نوانگاری کرد. میرزا عبداله برادر بزرگتر بود. بسیاری از آنجایی که گنجینه ی جناب میرزا را آنگونه که خود او می توانست بنوازد و ساخته و پرداخته کرده بود و پس ها علی اکبر خان نواخته نمی توانستند بنوازند و همچنان نیز نمی توانند بنوازند همان است که به رونوشت ردیفی که از سرکار نور علی برومند در دانشگاه و جاهای دیگر نمایانده می شد بسنده کردند و می کنند. شاگردان علی اکبر خان بسیاری ردیف خود او را یاد گرفته اند و آنانی که ردیف پدرش را می دانند نیز آن جایگاه را در سپهر موسیقایی ایران نداشتند و یا کمتر تلاش کردند که شگفت انگیز بودن آن را در سخن آورند و در نواختن نیز که شاید تنها فرهاد ارژنگی از میان شاگردان علی اکبر خان بود که می توانست آن را به نمایش گذارد و درون مایه ی موسیقایی آن را به سخن آورد زیرا که او جستجوگر و دانشمند نیز بود ولی می دانیم که او بسیار جوان بود که دیده از جهان فروبست. کوتاه سخن اینکه ردیف نخست یک گردآمده ی موسیقایی ویژه و پایه ای برای موسیقی دستگاهی ایران است نه تنها یک ابزار آموزش موسیقی دستگاهی همان است که ما نیاز به کسانی داریم که هم ردیف را واکاوی کنند و هم آن را به زیبایی بنمایانند. و گنجینه ی جناب میرزا هم به دست علی اکبر خان به گونه ای شگفت انگیز نواخته شد و هم بدست فرهاد ارژنگی نوازنده ی برجسته و پژوهشگر و سرکار رضا وهدانی نوازنده ی تار به گونه ای بسیار باریک بینانه که هر چند کاستی هایی نیز دارند که روزی روزگاری به آنها خواهم پرداخت نوانگاری شده. این نکته را نیز بیفزایم که بسیاری از آنجایی که از خانواده ای توانگر می آمده اند و به گونه ای از خود بزرگ بینی دچار بودند و از سویی می دانستند که از پس چنین گنجینه ای بر نمی آیند تلاشی برای یاد گرفتن چنین گنجینه ای نمی کردند یکی از این مردمان سر کار نورعلی برومند بود. کسانی که دوست داشتند خود در کانون دید باشند و نمونه ی دیگر سرکار رضا لطفی لاریجانی که با اینکه گنجینه ی جناب میرزا را نوانگاری کرده و آن هم از روی ساز علی اکبر خان و به گونه ای شاگرد او نیز بوده. تارنوازی میرزا حسین قلی را از روی نادانی شنیدنی نمی دانست و علی اکبر خان را با اینکه نوازنده ی خوبی! می دانست خود را برتر از او می دید!؟ و برای چاپ گنجینه ی جناب میرزا که به آن باور شگفت انگیزی داشت تلاش بسنده نکرد. اینجا سخن را کوتاه می کنم و آرزو که شاید توانسته باشم کم تر و گاهی کهتر دیده شدن این گنجینه ی یگانه را بنمایانم. ولی با همه ی اینها انگیزه ی من از پافشاری های چند باره در جای جای این تارنما که به گونه ای آن را بنیاد فرهنگی پرهام نامید که به تنهایی همه ی کارهایش را می کنم نه کمتر دیده شدن این گنجینه ونکه شگفت انگیز بودن این گنجینه و در دسترس بودن نوانگاری ها و نواخته ی شگفت انگیز از آن است.

بس نکته غیر حسن بباید که تا کسی / مقبول طبع مردم صاحب نظر شود

.....

برای گوش فرادادن به این گنجینه ی موسیقایی از پیوند زیرین بهره برید
ردیف میرزا حسینقلی . نواخته ی علی اکبر خان شهنازی

برای دیدن نمونه ای دیگر از نوانگاری این گنجینه از پیوند زیرین بهره برید
نوانگاری ردیف میرزا حسینقلی . رضا وهدانی

پویا نگاره های کوتاهی از دیدنی های ایران همراه با نوای تار
نوازندگی تار از پرهام ناصح پور در آواز ابوعطا
تماشا کنید!